این هم از رمضان نود. داستان ما با صدا و سیما و ربنای این رمضان تمام است. دیگر نیازی به تشویق این رسانه برای پخش ربنا نیست. رسانه‌ی عمومی و ملی اگر چه ترانه‌های درخواستی و کارتون‌های درخواستی و تلاوت‌های درخواستی پخش می‌کند، اما تکلیفش با این اثر ملی روشن است.

از اینجا به بعد جامعه‌ی ایرانی با انقطاع خاطره روبروست! خاطره‌ای که سی سال از هر رسانه‌ی بزرگ یا کوچک تکرار شد و این ربنا شد نشانه‌ی «رمضان ایرانی»
با همین ربنا و آن مثنوی افشاری سفره‌های افطاری چیده شد. وقتی همین ربنا پخش می‌شد وضو گرفتیم. روی پدال گاز ماشین پای فشردیم که زودتر به سفره‌ی افطار برسیم. هنگام پخش همین ربنا درِ خانه‌ی همدیگر را زدیم و کاسه‌های شله‌زرد به دست هم دادیم و برای هم آرزوی قبولی عبادت کردیم و تنفس کردیم و زندگی کردیم و مدام خاطره ساختیم و ربنا نخ این حلقه‌های خاطره شد.
تاکیدم روی همین خاطره‌هاست که حالا وقتی دیگر از بلندگوهای مسجد و از رادیو و تلویزیون پخش نمی‌شود، انگار دچار یک خلاء شده‌ایم. ربنا حس خوبی ایجاد می‌کرد که هلمان می‌داد به سمت خانه‌ی همسایه و به سوی سفره‌ی افطار.

حالا جامعه‌ی ایرانی دچار انقطاع خاطره شده است. «جان لاک» خوب می‌گوید که انسان بدون خاطره، انسان بدون هویت است. این خاطره‌ها هستند که هویت ما را می‌سازند.
خاطره‌ای که گاه سینه به سینه در دل تاریخ تا چند نسل پیش می‌رود. خاطره‌هایی فراموش می‌شوند و خاطره‌هایی همچنان پیش می‌روند. خاطره‌های به جا مانده، می‌شوند از ارکان هویت یک ملت. می‌شود که خاطره‌هایی هم از پیش رفتن باز بمانند. این اتفاق به تصمیم آدمها بوده. آن خاطره شاید جانِ پیش رفتن نداشته. این جامعه است که در این انتقال نسلی خود تصمیم می‌گیرد کدام یک از خاطره‌ها را نقل کند و کدامیک از عناصر هویتی‌اش را برجسته کند یا از کنار آن بگذرد. کدامیک با حال و هوای او همخوان است. نتیجه‌ی این انتقال فرد به فرد «حس پیوستگی» است.

اما وقتی نگاه به این خاطره‌ها و به عناصر هویتی و فرهنگی دستوری باشد، اتفاقی می‌افتد مثل همین «دستور عدم پخش ربنا» برای جامعه‌ای که سی سال آن را گرامی داشته و آن را به عنوان یکی از عناصر هویتی و فرهنگی خویش پذیرفته است. حتی آنکه شاید آدم متشرعی نباشد، یا حتی آنکه روزه نباشد دنبال ربنایی است که رمزهای زیبایی‌شناختی‌اش نمی‌تواند او را هم به تحسین و لذت‌بردن تشویق نکند.
مثل مسجدی که از دل تاریخ برآمده و زیبایی‌اش مخاطب را مسحور می‌کند؛ هر چند که او اهل مسجد نباشد. اما نمی‌تواند از حجم وسیعی از زیبایی در «مسجد جامع اصفهان» لذت نبرد. یا «اذان موذن‌زاده‌ی اردبیلی» را نمی‌شود شنید و به سحرانگیز بودن این نغمه اعتراف نکرد.

چقدر اتفاق می‌افتد که از دل جامعه اثری بتواند مقبول عامه افتد و نسل به نسل پیش برود؟ چقدر این اتفاق تکرار می‌شود که ربنایی از جنس «ربنای شجریان» ماندگار شود؟ یا از جنس اذان موذن زاده یا نمونه‌ای از مسجد جامع اصفهان؟ چند دوره‌ی تاریخی باید بگذرد؟
چه اصراری به نادیده گرفتن این آثار؟ آثاری که خاطره‌ساز و هویت ‌سازند به راحتی نادیده گرفته می‌شوند و با این خاطره‌های هویت‌ساز برخورد دستوری می‌شود. چقدر باید تلاش کرد که برای «رمضان ایرانی» نشانه‌ای خلق کرد که مقبول همه باشد و همه را گرد خاطره‌ای جمع کند؟ مگر نه اینکه آثار ملی کشور را در فهرستی ثبت می‌کنیم و برای ثبت آن جشن می‌گیریم؟ آیا ربنای مقبول مردم در سه دهه یکی از آثار ملی ما نیست؟
اگرچه روح ایرانی از لذت جمعی شنیدن این اثر محروم است، اما این همه‌ی ماجرا نیست. رسانه هم سوی دیگر باخت است. رسانه نه هدف، که ابزاری است برای انتقال پیام و انتقال خاطره. هر نسل در هر دوره‌ بالاخره رسانه‌ی خود را خواهد یافت. گاهی روزنامه‌، گاهی رادیو، گاهی تلویزیون و حالا اینترنت.

رسانه‌ها در رقابت با یکدیگر می‌کوشند از نشانه‌ها بهترین بهره را ببرند و به‌سبب همراه شدن با رسانه‌ی ذهن و زبان مخاطب موفقیت خود را نیز تضمین کند. رسانه بدون توجه به نیازهای مخاطب چه شانی می‌تواند داشته باشد؟

امروز دهه‌ی بیست و سی سده‌ی چهاردهم خورشیدی نیست که تنها رسانه‌ی موجود رادیو باشد. نسل امروز با بهره‌گیری از اینترنت، تلفن‌های همراه و لوح‌های فشرده به نیازهای خود در انتقال خاطره پاسخ خواهد گفت. حلقه‌ی ارتباط و انتقال بین افراد رسانه‌های خرد هستند. اما در حین انتقال خاطره‌ها نگاه مخاطب نیز از رسانه‌ای به رسانه‌ی دیگر منتقل می‌شود؛ انتقال از رسانه‌ای که مقابل نیازهای مخاطب مقاومت کرد به رسانه‌هایی که پاسخگوی نیاز جامعه بودند.

اما اگر این تلاش ناموفق باشد، فرصتی از دست رفته است و جامعه در بخشی از پازل هویتی با بحران هویتی روبروست. برای آن روز عوامل داخلی و خارجی را متهم به تلاش برای بی‌هویت کردن جامعه نکنیم. این خود ما بودیم که در برابر پیوستگی و انتقال خاطره‌ها مقاومت کردیم و گمان کردیم که این بخشنامه‌های ماست که فرهنگ‌ساز است.

جامعه‌ی ایران می‌تواند دچار انقطاع خاطره شود. اما حتی این مرحله هم می‌تواند خاطره‌ای تاریخی باشد برای ایرانیان. خاطره‌ی انقطاع خاطره!

.

پنجره
۱- پیش از این نوشته بودم که «برای تداعی رمضان ایرانی، ربنا یکی از بهترین نشانه‌هاست». بفرمائید. آرم برنامه‌ی رادیویی «بی‌تعارف، دعوتین» که امسال از رادیو جوان پخش می‌شد، با همین «ربنا» نشانه‌گذاری شده است.

۲- این هم گفت وگو با ایلیا منفرد، خواننده و کارگردان و یادکرد او از ربنای شجریان در برنامه‌ی «شهر مهربانی» که از رادیو تهران پخش شد.

۳- و این متن «رمزگان ربنا» که دو سال پیش نوشتم. سال ۱۳۸۸

ارسال نظر سریع

درباره‌ی

در نمایشگاه کتاب در سال ۸۶ به غرفه‌ای و کتابی برخوردیم که از دور چندان تناسبی با یکدیگر و البته کتاب‌های عرضه شده در آن نداشتند.
ناشری که در آن غرفه محصولاتش را ارائه می‌کرد از جمله ناشرانی است که گمان می‌کنند برای جبران عدم تمایل مخاطب و البته برای فروش بیشتر باید ملغمه‌ا‌ی بسازند ار کتاب‌های نامتناسب و رنگارنگ! کتاب تعبیرخواب، ادعیه‌، آشپزی، عالم ارواح، سفره‌آرایی، نهج‌البلاغه، طالع‌بینی و…
کتابی روی پایه‌ای قرار گرفته بود و بسیار هم به چشم می‌آمد؛ با تصویری از «صادق هدایت» و نام او که درشت و با رنگ قرمز چاپ شده بود. تعجب کردم از نسبت این تعبیر خواب‌ها و آموزش شوهرداری با «صادق هدایت»
با احمد عیسی اوغلی، دوستم، پیش رفتیم. کتاب از نزدیک چیز دیگری بود و از آن شخص دیگری. بالای نام هدایت کوچک و با رنگ سفید نوشته بودند: «راز شهرت» و پایین نامش: بسیار کوچک‌تر از عنوان بالایی نام مولف رنگ مشکی: محمدرضا سرشار

رضا رهگذر مدعی است: اینکه هدایت پیچیده نوشته است، دلیل نمی‌شود که بگوییم او نویسنده‌ی خوبی است. (از متن مصاحبه‌اش به گمانم با روزنامه‌ی اعتماد)

حالا این روزها نوبت محمدرضا شجریان است که استاد محمدرضا سرشار پرده از حقیقت وجودی و هنری او بردارد و با نقدی عالمانه نشان دهد صدای شجریان «…جاذبه و برجستگی خاصی ندارد.» البته تناقض در متن آقای سرشار بسیار است. او خود اعتراف می‌کند: «…به عنوان یک مخاطب دلی موسیقی، که البته در این زمینه بی‌تجربه هم نیست»  چنین سخن می‌گوید و در وبلاگ شخصی‌اش خود را «استاد محمدرضا سرشار» هم خطاب می‌کند!
استاد سرشار در متنی کیچ و البته با اشتباهات نگارشی (سطر ۹، ۲۵ و…) از شجریان پرسیده است که «چرا به حکومت طاغوت اعتراض نکرده است؟»
ایشان گر می‌خواهد وارد حیطه‌ی نقد بشود باید از حافظه‌ی خوبی برخوردار باشد یا به تاریخ مراجعه کند. کیست که نداند آثار ملی شجریان که بارها از رادیو و تلویزوین پخش می‌شود، حاصل همان اعتراضی است که با روح موسیقی و ادبیات ایرانی عجین است؟
دیگر نکته برای نقد آنست که این عرصه قانونمندی‌ و اصطلاحات مخصوص به خود را دارد. اما شما نگاهی به متن ایشان بیندازید. سطرهای ۱۰ تا ۱۱ که صنعت هم دارد!، ۲۴ تا ۲۵ تا آخر! با اینهمه عصبانیت و کلمه‌های موهن، نسیه هم نیست، چه رسد به نقد!

ایشان از رسانه‌ها می‌پرسد: «چرا قضیه به این سادگی را اینقدر بزرگ می‌کنند و در حقیقت احساسات و تعلق خاطر شخصی خود را نسبت به این خواننده، به کل جامعه تسری می‌دهند؟» اما خودشان از زبان مردم می‌گوید: شجریان هرگز نتوانست مقبولیت عام یابد و به چهره‌ای مطرح در این عرصه در سطح جامعه تبدیل شود… برای قاطبه مردم انقلابی متدین ما، صرف هنر برای هنر و آواز برای آواز، ارزشی ندارد. بلکه آنان به هنری ارج می‌گذارند که در جهت بسط و تعمیق ارزشهای متعالی اسلامی – انقلابی در جامعه باشد.»
کاش آقای سرشار به پرسش‌های دیگران هم پاسخ بگوید که خواننده‌های مناسبتی و مورد نظر شما اکنون کجا هستند؟

محمدرضا سرشار(رضا رهگذر) می‌داند که صادق هدایت در عرصه‌ی ادبیات ماندگار ‌است، و شجریان در عرصه‌ی موسیقی. پس آنچه می‌تواند توجه و فروشی برای کتاب او به همراه ‌آورد نام و تصویر صادق هدایت است. پس از پله‌ی هدایت یا شجریان بالا می‌رود و آنها را انکار می‌کند!

می‌خواستم یکی دو روز به آغاز ماه رمضان نه درباره‌ی شجریان بلکه درباره‌ی ربنا و هویت ایرانی این مناجات زیبا بنویسم. این نوشته چیزی غیر از آن است نه برای دفاع از شجریان، بلکه دفاع از هویتی که آقای سرشار بسیار دقیق و علمی آنرا نقد می‌کند!

راستی آقای رهگذر! اگر حافظ در زمان ما می‌زیست و حرف‌های شما را به شعر در نمی‌آورد و همین می‌گفت که در دیوانش موجود است، او را چه خطاب می‌کردید؟!

پنجره | شجریان و ناخودآگاه ایرانی

ارسال نظر سریع | مشاهده‌ 6 نظر دیگر

روزهای گذشته، در یکی از سایت‌های خبری، متنی خطاب به محمدرضا شجریان به چشم می‌خورد که مانند خیابان‌ها، کوچه‌ها و خانه‌های این روزها، تب‌آلود بود و شتابزدگی و خشم از همه جای آن بیرون می‌زد. گمان کردم این روزها روز ملی موسیقی باشد یا روز تجلیل از محمدرضا شجریان که یکی از نمادهای فرهنگی ایران معاصر در دنیاست.

بنا ندارم در نقطه‌ی مقابل آن متن زبان به مدح باز کنم و بگویم که شجریان تو در قلب‌ها فلانی یا گوش‌های ما به ترنم صدای تو بهمان است! اینها قطعه‌های ادبی هستند برای ابراز احساس. اما آنجا که پای بررسی اثر یا کارنامه‌ی هنری یک هنرمند در میان است، باید با دلالت‌های هنری و فنی پا به میدان گذارد. ورنه آن متن یا ناسزانامه است یا نامه‌ی فدایت شوم، که شجریان و فرهنگ ایران از هر دو اینها بی‌نیازند. از طرفی کارنامه‌ی شجریان آنقدر متکثر و متنوع است که در یاداشتی کوتاه نمی‌توان به آن پرداخت.

اما آنچه در آن متن تکیه‌گاه نویسنده بود، نامه‌ی استاد به رییس رادیو و تلویزیون بود که طی آن خواسته بود از پخش آثار ملی او در این روزها خودداری کند. او گفته بود که این آثار ملی با حال و هوای روزهای پیروزی مردم در سال ۵۷ همخوانی داشتند و با حال و هوای این روزها ناسازگارند.

این نکته‌ای انکار ناشدنی است که رادیو و تلویزیون هرگز با موسیقی بعنوان هنر و علمی قانون‌مند روبرو نشده‌است. آثاری از گردونه‌ی پخش حذف می‌شوند، آثاری جرح و آثاری آنقدر تکرار می‌شوند که از چشم و گوش و ذهن مخاطب می‌افتند. در حالیکه اگر به خواسته‌ی ایشان چه در نامه‌ی نخست به آقای لاریجانی ـ رییس وقت رادیو و تلویزیون- و چه به نامه‌ی کنونی او توجه کنیم، نکته‌سنجی موسیقایی و حتی جامعه‌شناختی ایشان را در می‌یابیم.

دستگاه موسیقایی، ریتم و شعر یک اثر شاخصه‌هایی هستند که موقعیت زمانی پخش آنرا تعیین می کنند، حتی تا تعیین ساعت پخش. اما موسیقی در رادیو تلویزیون فقط برای پرکردن وقت یا ماله‌کشیدن بر خرابکاری‌های فنی و غیرفنی پخش می‌شود.

از منظر جامعه‌شناختی و روانشناختی هم توصیه‌ی صحیحی بود. فارغ از نتیجه‌ی انتخابات، وقتی گروهی از مردم نسبت به واقعه‌ای معترض و غمگین هستند، رسانه‌ی ملی وظیفه دارد در کنار توجه به افتخارات ملی به احساسات و عواطف بخش معترض و غمگین جامعه نیز احترام بگذارد.

رسانه‌ی ملی آنگونه که از نامش برمی‌آید باید آینه‌ای باشد برای همه‌ی ایرانیان. پس اینکه شجریان افتخار پیدا کرده‌ باشد که صدایش از رادیو و تلویزیون پخش بشود، کمی مضحک است. رسانه‌ی ملی هویتش را از تک تک مردم و بویژه صاحبان اندیشه و هنر کسب می‌کند. حسابش را بکنید که اگر شجریان‌ها از رسانه‌ها دوری کنند چه می‌شود. واضح است: رسانه شکست می‌خورد.

سالهاست که آثار محمدرضا شجریان در ناخودآگاه مردم جایگاهی ویژه دارد. ناخودآگاه برساخته‌ی تاریخ و اجتماع است و در کوتاه‌مدت و بصورت فردی قابل تغییر نیست. نمی‌شود متنی نوشت و حرفهای خود را از زبان ملت گفت که «مردم از شجریان رویگردان هستند.» و بعد هم به حریم خصوصی او تاخت که چرا چنین می‌کندو چنان نمی‌کند؟ چرا تا این اندازه ورود به حریم خصوصی افراد برای عده‌ای جذاب است؟ به ما چه ربطی دارد که شجریان در حریم خصوصی‌اش چه می‌کند؟ آنچه معیار قضاوت درباره شجریان یا هر کس دیگر است نوع کنش اجتماعی اوست. ورنه همه‌ی ما حریم خصوصی داریم با رفتارها و کارهایی که ضرورتی ندارد برای دیگران بازگو شود.

استقبال از کنسرت‌های شجریان معیار مشخصی از توجه طبع ایرانی به آثار اوست و نیز همراهی ناخودآگاه ایرانی. چند درصد از مخاطبان کنسرت‌های او ـ که البته همه‌ی آنها هم مرفه نیستند ـ از طریق رسانه‌‌هایی مثل رادیو و تلویزیون با او همراه می‌شوند؟ این همان همراهی ناخودآگاه ایرانی است. او در برهه‌های مختلف هنرمند مردمی بوده‌است. منظور از مردمی این نیست که او از فردا صبح توی کوچه و خیابان به همه امضا بدهد. رویکرد اندیشگی و هنر او به اتفاقات و رویدادهای جامعه‌ی ایرانی قضاوت را آسان می‌کند. او در آغاز انقلاب با مردمش همراه شد و آثاری را همراه با گروه چاوش پدید آورد. ربنای او رمضان ما را رمضان می‌کند. نماد رمضان ایرانی ربنای اوست. زلزله‌ی بم در آثارش نمود پیدا کرد و برای احداث باغ هنر بم از هیچ تلاشی فروگذار نکرد. اکنون با بخشی از مردم در موج سبز همراه شده‌است. باز هم فارغ از نتیجه‌ی انتخابات آیا هنرمند آن نیست که برای تسلی خاطر مردمش با آنان همراه شود؟

هنرمندان و اندیشمندان نمادهای هویتی و فرهنگی هستند. با دقت و ادب بیشتری با آنان روبرو شویم.

پنجره:
شش صحنه حضورِ بی منتِ استاد|حسین پاکدل

بازنشر|سایت خبری هم‌میهن

ارسال نظر سریع | مشاهده‌ 16 نظر دیگر

جوانان غیوری که هر روز آخرین آمار متراژ خیابان ها را ثبت می کنند هم برای وزارت کار.

بحران هویت هم که خیلی سال است بیخ خرمان را گرفته است . ( مشاعر هم خوب چیزی است برای آدم. وظیفه ارشادی ها که مشخص شد! این را می دهیم به سازمان میراث فرهنگی که از بیخ و بن ، از پایه و به شکل باستانی مشکل هویت را حل کند. آقا همه چیز را که نباید در آب حل کرد هی گیر می دهید! )

مشکل حل است دیگر! چاره کار طرح مشترکی است که باید توسط وزارت فرهنگ و ارشاد، وزارت کار و سازمان میراث فرهنگی اجرا شود.ادغامشان هم بد نیست: میراث کار ارشادی

در این طرح هر جوان جویای کار از هر کتاب هزار بار رو نویسی کند تا هم اشتغال زایی شود ، هم نیاز مردم به کتاب رفع شود ، هم این نسخه های دست نویس در آینده به نسخه خطی و گنجینه های کشور تبدیل شود.

قاچاقچی ها چه ذوقی می کنند با این پیشنهاد. همین دیگر! جز پیشنهادهای قاچاقچی شادکن و دشمن شادکن حرف دیگری از خرمان در نمی آید که. همان خرٌ که گفتم بحران هویت داردها! ملاحظه می فرمایید؟

ارسال نظر سریع