ماتینه

ما از خیام، در حیرت، یکی پیش هستیم. چرا که نه؟! او با تامل در موضوعات هستی‌شناسانه به حیرت است و ما را هم به حیرتش راه می‌دهد، ولی ما از خود او هم در حیرتیم و از بیان موجز و شگفتش.
این شگفتی گویا ما را از پرداختن به او بازداشته است. یکی از آن زمینه‌ها که باید درهای رباعیات خیان را به روی خود بیشتر می‌گشود، موسیقی ماست که با همه‌ی غورش در آثار بزرگان شعر و ادب، از رویارویی با کوتاه سروده‌های یکی از معدود دانشمندان و شاعران جهانی ایران بازمانده است. چه موسیقی اصیل، چه موسیقی پاپ، یا حتی جز، بلوز و دیگر انواعش.

بنا به علاقه‌ای که به خیام و رباعی‌های بی‌نظیرش دارم، خواستم قطعات موسیقایی که با اشعار این دانشمند و شاعر ایرانی ساخته شده را یک‌جا گرد آورم، که دسترسی به آنها آسان‌تر باشد. اما به تعداد بسیار کمی از این آثار دست پیدا کردم. در مقایسه با اشعار حافظ، مولانا، سعدی و عطار سهم خیام در موسیقی ایرانی بسیار اندک است.
شاید یکی از دلایلش دو خصوصیت رباعی‌های او باشد که رو در روی دو ویژگی موسیقی ایرانی به ویژه از نوع اصیلش قرار گرفته است. این تنافر هم دورنی است و هم بیرونی.
رباعی‌های خیام به گونه‌ای شگفت‌آمیز از کمترین تعداد کلمه استفاده می‌کند، اما از نظر معنا و طرح موضوعات اندیشگی مخاطب را به حیرت و اندیشه وامی‌دارد.
این دو ویژگی را بگذارید در کنار ویژگی‌های موسیقی اصیل و حتی پاپ و دیگر انواع ایرانی‌اش که بسیار کلام‌محور است و خواننده جزئی مهم وگاهی جدانشدنی از یک ارکستر است. خواننده از ابتدا تا انتها می‌خواند و حتی کار را به تکرار می‌رساند و بارها یک مصرع و بیت را، یا به صورت یکپارچه، یا تکه تکه، تکرار می‌کند.

در ویژگی دیگرش، از تفکر و استدلال می‌پرهیزد. نه آنکه اشعار حافظ، مولانا، سعدی و عطار سخنی برای طرح نداشته باشند. اما ویژگی غالب در اشعار آنها احساس و عاطفه است تا اندیشه. برای موسیقی ایران که حتی در انتخاب اجتماعی‌ترین شعرها (حافظ) هم پایش را از دایره‌ی عاطفه و احساس بیرون نمی‌گذارد، انعکاس اندیشه دشوار می‌شود. این نکته به انتخاب آهنگساز و خواننده هم بی‌ارتباط نیست.
اما کمتر دیده‌ایم گروه‌های موسیقی حجم موضوعات شاعر اندیشه محوری چون خیام را بتواند در اثر موسیقایی خود بگنجانند. خوب خیام حرفش را هم خیلی کوتاه می‌گوید. در چهار مصرع.

دقت کنید به زمان آثار موسیقایی‌مان، به ویژه در آثار اصیل. کمتر می‌توانید آثاری با مدت زمان کمتر از سه یا حتی چهار دقیقه پیدا کنید. حتی اگر غزلی در کمترین تعداد بیت برای آهنگسازی انتخاب شود، آنقدر تکرار می‌شود تا گروه موسیقی بتواند بیش از پنج دقیقه حضورش را در کنار مخاطب حفظ کند.

حتی نمونه‌ای مثل خیام‌خوانی کامکارها، به عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌ها در نوع خود، چند رباعی است که تکرار هم می‌شوند. البته هر تکراری هم عیب نیست. کامکارها برای هر رباعی آهنگ جداگانه‌ای ساخته‌اند و در واقع ما با چند اثر کوتاه پی در پی رو به رو هستیم. تاکیدم روی مدت زمان آثار موسیقایی است که میلی به کوتاهی ندارند.

رباعی‌های خیام در مواجهه با مخاطب هم واکنش‌های گوناگونی را برمی‌انگیزد. رباعی‌هایش به آسانی به یاد می‌ماند و حتی برای سرودن آسان می‌نماید، اما همین رباعی‌ها در موسیقی برای آهنگساز دردسر ایجاد می‌کند.
اما به گمانم همین آثار موسیقیایی خیامی موجود، هم مثل حجم و تعداد آثار دانشمند و شاعر نیشابوری، کم، ولی خوب و شنیدنی از کار در آمده‌اند.
شاخص‌ترین آنها آلبوم «رباعیات خیام» است با آهنگسازی فریدون شهبازی، آواز شجریان و دکمله‌ی خیام‌وار شاملو و یکی از آخرین آثار بخشی است از کنسرت «به یاد مادر» کامکارها.

این آثار موسیقایی را به صورت شنیداری و دیداری و به مناسبت ۲۸ اردیبهشت روز بزرگداشت خیام به خوانندگان ماتینه تقدیم می‌کنم و از شما دعوت می‌کنم در صورتی که به آثار موسیقایی خیامی (چه شنیداری یا دیداری) و یا حتی سخنرانی‌ها و خیام‌خوانی‌هایی برخوردید، حتما به من اطلاع بدهید، تا آنها را اینجا به دیگران هم معرفی کنیم و در دسترس‌شان بگذاریم. حتی خودتان می‌توانید آنها را اینجا بارگذاری کنید. امیدوارم به تدریج این صفحه انباشته‌ی ارزشمندی از آثار خیامی بشود. ماتینه را یاری کنید.

بشنوید:
آلبوم رباعیات خیام | صدای احمد شاملو | محمدرضا شجریان، آواز | محمدرضا شهبازیان، موسیقی
خوش باش | رباعیات خیام از آلبوم بهار دلکش | محمدرضا شجریان
سپیده دم | شهرام ناظری
به یاد مادر | خیام‌خوانی کامکارها
هیچ | صدیق تعریف
کوزه‌ی می | خواننده: بنان و دلکش
می نوش | گروه Oxioum Of Choice | خواننده: مامک خادم
یک چند به کودکی | آلبوم خیام‌خوانی در بوشهر | روایت اصیل
خیام‌خوانی بوشهری | روایت جدید | خواننده: «وزان»
مستی، بین زمین و آسمان | علیرضا قربانی و «حمدانی» خواننده‌ی تونسی
اسرار ازل | امیر آرام
دوزخ | محسن نامجو
خوش باش | بهنام صفاریان
غم نخوریم | خواننده: شهبانو شیدایی
ای چرخ فلک | خواننده: حبیب محبیان
خیام و این جهان فرسوده | کلام | به روایت: سیاوش اوستا
رباعی ماهور | ارکسترال | خواننده: اسحاق انور | جدید
ترانه‌ی خیام | گروه خاک | خواننده: شهریار حاتم | از آلبوم: آغاز | جدید
آهنگ‌های گفت‌وگوی من|پر کن|سفید| از آلبوم «بمون» | گروه cyminology | جدید

ببینید:
خیام‌خوانی کامکارها در کنسرت به یاد مادر شامل:
پیش از دم صبح | جام لطیف | غم فردا نخوریم | کوزه‌گر نت
مستی، بین زمین و آسمان | قربانی و «درصف حمدانی» خواننده‌ی تونسی
مستند خیام در پنج بخش: یکم | دوم | سوم | چهارم | پنجم
بخشی از فیلم سینمایی «افسانه‌ی عمر خیام» | کارگردان: کیوان مشایخ
خیام‌خوانی بوشهری | عکس

بخوانید:
سایت خیام نیشابوری
رباعیات خیام | برای تلفن همراه
خیام صادق | صادق هدایت | نسخه‌ی pdf
نرم‌افزار رباعیات خیام
تاثیر خیام بر ادبیات، موسیقی و سینمای غرب | طربستان
خیام‌خوانی در بوشهر

آثار خیامی را اینجا بارگذاری کنید

پی‌نوشت:
۱- به تدریج این انباشته تکمیل می‌شود.(شما نیز همکاری کنید). در یکی دو روز آینده یعنی ۳۱ اردی‌بهشت یا یکم خرداد ۹۰ چند اثر جدید را به این فهرست اضافه می‌کنم که بعضی از آنها واقعا زیبا و شنیدنی هستند.
۲- همه‌ی آنچه در بالا آمده است در اینجا قابل دسترسی و پیگیری است.
۳- پیشنهاد‌هایی تازه برای موسیقی خیامی